مصاحبه و تکنیک های آن
مقدمه
مصاحبه یکی از برترین هنرها و فنون در روزنامه نگاری است، که اگر با رعایت همه ظرافت ها و ویژگی های آن صورت گیرد، مخاطبان یک رسانه را با آن رسانه پیوند می دهد. این پیوند، چه از طریق انعکاس حرف های خودِ خواننده یا مردم همکار او و چه از راه انعکاس سخن کسانی که خواننده برای آنان اهمیت و جایگاه ویژه می شناسد، رابطه مخاطب و رسانه را بهبود می بخشد. به همین دلیل موفق ترین رسانه ها، به ویژه رسانه های نوشتاری، آنها هستند که به این هنر و فن بیشتر اهمیت می دهند. به دلایل مختلف، مطبوعات معاصر ما از این جذابیت روزنامه نگاری به کمترین حد بهره می برند.
فن مصاحبه از اواخر قرن نوزدهم از ایالات متحده به انگلستان وارد شد و به عنوان یکی از بخش های روزنامه نگاری نوین، دنیای رسانه ها را دگرگون کرد. بدین ترتیب حرفه روزنامه نگاری از وضعیتی کسالت آور که تنها بعضی از افراد جدی آن را می پسندیدند، خارج و به ابزاری پویا برای آگاهی و سرگرمی مردم بدل شد. همگام با پیشرفت روزنامه نگاری در قرن بیستم، بر اهمیت مصاحبه افزوده شد. البته هنوز روزنامهنگاران در نقش مشاهده کننده و ثبت کننده وقایع حضور دارند و از رویدادهای گوناگون خبر تهیه می کنند.
در هر حوزه مطبوعات، مصاحبه راهی برای جلب توجه افراد به اخبار و رویدادها است. مصاحبه با مشاهیر در مورد زندگی شان سبب ارضای حس کنجکاوی خوانندگان می شود. علاوه بر این، مصاحبه ابزاری است که روزنامه نگار به واسطه آن به جمع آوری اطلاعات می پردازد. مصاحبه با متخصصان و افراد برجسته بر درجه اعتبار و اهمیت نوشته می افزاید. مصاحبه با افرادی که در بطن یک حادثه حضور داشته اند، مانند شاهدان عینی یک تصادف دلخراش یا نجات یافتگان یک سانحه، مطلب را از یک گزارش صرف فراتر می برد.مصاحبه کننده در هر نشریه معمولاً یکی از اعضای پر تحرک تحریریه است. او باید بتواند در هر وضعیت دشوار و غیر عادی ارتباط خود را با مصاحبه شونده برقرار سازد، پیشینه و ملاحظات یک رویداد را بداند یا به دست آورد، حجم اطلاع و ارتباط مصاحبه شونده را ارزیابی کند و فوراً در ذهن خود از اطلاعات ( که ممکن است خود مصاحبه شونده به دست داده باشد) و مجهولات ( که به انگیزه یافتن پاسخی به آنها مصاحبه می کند) چشم اندازی نو بیابد و تصمیم بگیرد که در هر لحظه چه سؤالی را باید مطرح کرد.مصاحبه کننده در مَثَل و در حرفه خود به نوازنده ای چیره دست می ماند، نوازنده ای که خوب آموزش دیده است و به قدر کافی تجربه دارد. کسی که می داند باید بر کدام نقطه از سیم انگشت گذاشت و کدام نقطه از همان سیم را زخمه زد. می داند که توالی نواها چه نغمه ای را می سازد و ارزش نوا و سکوت چیست.
اگر روزنامه نگاری را یک فن بدانیم، بی تردید باید از مصاحبه به عنوان یک هنر یاد کنیم. مصاحبه هنری است که مهارت های جانبی زیادی نیاز دارد. آموختن شیوه مصاحبه مانند تمرین رانندگی است; هر دو در ابتدا شاید دشوار به نظر برسند، اما با تمرین و ممارست آسان می شوند. مصاحبه مهارتی است که به تدریج ارتقاء می یابد. پیشرفت این مهارت به کودکی می ماند که ابتدا باید چهار دست و پا کند تا بعدها بتواند راه برود، بدود و بازی کند. اگر قصد دارید مصاحبه کردن را به خوبی فرا بگیرید، باید آن را اصولی شروع کرد که در ادامه سعی می شود اصول اولیه انجام یک مصاحبه مطبوعاتی ارایه شود.
مصاحبه ( INTERVIEW ) چیست؟
مصاحبه پرسش و پاسخی است میان دو یا چند نفر به منظور انتقال یک پیام خبری یا غیر خبری تحت تأثیر عوامل درون سازمانی و برون سازمانی صورت می گیرد که هدف اصلی آن مخاطب است.
ارکان مصاحبه:
1- مصاحبه کننده
2- مصاحبه شونده
3- موضوع
4- هدف
5- رسانه
6- مخاطب
چرا مصاحبه می کنیم؟
1- برای کسب خبر.
2- شناخت مصاحبه شونده (خاص – عام ).
3- آشنایی مخاطب با یک رویداد یا یک شخص.
4- رفع ابهام.
5- ایجاد ارتباط میان مردم (مخاطب ) و مصاحبه شونده.
6- بزرگ کردن موضوع یا مطرح کردن یک خبر.
7- کوچک کردن موضوع یا تحقیر یک فرد.
8- مخاطب یابی و مخاطب سازی.
9- ایجاد فضا، جو و موقعیت ویژه و جریان دادن به افکار عمومی.
10- مستند کردن اخبار.
11- آشنایی با مصاحبه شونده.
12- تأمین منابع و امنیت ملی.
در هر حال، هدف اصلی مصاحبه مخاطب است، نه مصاحبه شونده.
ویژگی های مصاحبه کننده (INTERVIEWER )
1- کسی که شم خبری دارد.
2- دارای ذوق و قریحه و استعداد نویسندگی است.
3- کنجکاو و نکته سنج است.
4- توانایی جوشش و در آمیختگی با طبقات و اقشار مختلف را دارد.
5- سریع الانتقال است و قدرت تفکر و تصیم گیری دارد.
6- صبور و بردبار است.
7- دارای اطلاعات، دانش، بصیرت و هوشمندی است.
8- پایبند به اصول اخلاق حرفه ای است.
9- چالاک و ریسک پذیر است.
10- غرور و تکبر ندارد و گزافه گو نیست.
11- متعصب نیست.
12- حافظه خوبی دارد.
13- خوب حرف می زند و خوب تحلیل می کند.
ویژگی های مصاحبه شونده ( INTERVIEWEE )
1- کسی که می خواهد مصاحبه را به نفع خود پایان دهد.
2- دارای اطلاعات لازم در مورد موضوع مورد بحث است یا ادعا می کند که اطلاعات دارد.
3- علاقه مند به تحقیر خود نیست و به هیچ وجه نمی خواهد او را کسی بدانیم که دانش او در قبال موضوع کم است.
4- مصاحبه شونده اگر در شرایطی قرار گیرد که ناچار به ارایه اطلاعات شود و موقعیت او تضعیف شود، سعی می کند در برابر پرسش ها گارد گرفته و مسیر مصاحبه را تغییر دهد.
مراحل انجام یک مصاحبه
1- تعیین موضوع.
2- مطالعه و شناخت موضوع.
3- شناخت جایگاه حقوقی و اجتماعی مصاحبه شونده و شناخت شخصیت مصاحبه شونده.
4- طراحی و تعیین پرسش ها.
5- گرفتن وعده مصاحبه.
موضوع در مصاحبه
1- موضوع، کسب خبر از نهاد یا اجزایی است که منبع خبر محسوب می شوند.
2- موضوع، جمع آوری اطلاعات تکمیلی در موردی است که قبلا عنوان شده یا اتفاق افتاده است.
3- موضوع، شخص یا اشخاصی هستند که شناخت آنان برای مخاطب مفید است.
راه های دستیابی به موضوع مصاحبه
1- آرشیو سازمان ها و پرونده آنها
2- کار با شبکه های اطلاعاتی و ارتباطی
3- آرشیو های روزنامه ها
4- اینترنت
5- رادیو و تلویزیون
6- کسب اطلاعات و به دست آوردن نظر کارشناسان و صاحب نظران و ...
دانستن هدف از مصاحبه پیش از گفت و گو
روزنامه نگار معمولاً پیش از طرح پرسش از منبع یا مصاحبه شونده، هدف اساسی و پایه ای دریافت اطلاعات از او را بررسی می کند. او پیش از طرح پرسش، طرحی کلی از کاربرد آن گفت و گو، در خبر یا گزارش را می سنجد تا بداند آن اطلاعات حاصل گفت و گو را در کجای مجموعه خبر یا گزارش باید جای داد.
در جریان گفت و گو نیز، همچنان باید در همان اندیشه کاربرد اطلاعات در نوشتار خود باشد و بیندیشد که این حرف و اطلاعات تازه چگونه نوشتار را شکل یا تغییر می دهد. مهمتر این که خبرنگار بهتر است پیش از مصاحبه یا در جریان مصاحبه، مستقیم به کمبودها و نیازهای خود یا گزارش خود فکر کند که اکنون آن مصاحبه، باید آن کمبودها را تأمین کند.عیبی ندارد که این کمبودها را روزنامه نگار در حاشیه دفتر خود یا در صفحه طرح یادداشت کند. این کار جدا از این که موجب می شود خبرنگار پرسش های روشن و دقیقی را طرح کند، او را از مراجعه دوباره برای طرح مجدد پرسش ها و کسب اطلاعات لازم در مراجعه های بعدی بی نیاز میسازد. گاهی این مراجعه مجدد، غیرممکن می شود و خبرنگار بدون اطلاعات آن مجبور می شود، مطلب را بنویسد.
مکالمه مصاحبه نیست
در مکالمه می توان موضوع واحد، متعدد یا حتی گم شدگی موضوع داشت، اما در مصاحبه موضوع واحد است و هدف معین و مشخص است. برای مکالمه، رسانه و مخاطب وجود ندارد، در حالی که در مصاحبه برعکس است.
مطالعه کافی و گسترده پیش از مصاحبه
روزنامه نگار نباید از این پروا کند که خود را بی اطلاع نشان دهد (بی اطلاع نشان دادن با بی اطلاع بودن تفاوت دارد)، اما درست نیست که به بی اطلاعی خود بنازد. پیش از مصاحبه با فرد- یا اشخاص- روزنامه نگار بهتر است در مورد مصاحبه شوندگان و موضوع مصاحبه، مطالعه و تحقیق کند، همچنین در مورد هر آنچه به مصاحبه شونده و موضوع ارتباط دارد. این کار، از بی خبری خبرنگار که ممکن است موجب به اشتباه افتادن و گمراهی او شود، جلوگیری می کند.
ویژگی های پرسش در مصاحبه
1- پرسش باید به طور مستقیم یا غیر مستقیم مصاحبه شونده را به هدف نزدیک کند، یعنی پرسش معطوف به هدف باشد.
2- پرسش باید صریح و واضح باشد.
3- شأن و منزلت مصاحبه شونده را رعایت کند.
4- فاقد تعارف و القاب بی مورد باشد.
5- پرسش نباید به طور کلی در قالب بازپرسی و یا گفت و گویی صمیمانه و خودمانی باشد.
6- پرسش ها باید از یک نظم منطقی پیروی کند.
7- پرسش نباید به گونه ای طراحی شود که پاسخ یک کلمه ای باشد. ( بله یا خیر)
8- پرسش نباید مرکب باشد، زیرا ممکن است فقط بخشی از آن مورد توجه پرسش شونده قرار گیرد و بخش دیگر فراموش شود.
9- پرسش باید بیانگر تسلط مصاحبه کننده بر موضوع باشد.
10- پرسش باید طوری طراحی شود که پرسش شونده، چاره ای جز پاسخ صریح و مستقیم نداشته باشد.
انواع پرسش در مصاحبه
در نحوه تنظیم پرسش ها هدف از مصاحبه در نظر گرفته می شود :
1- کلی: اگر هدف از مصاحبه، گرفتن پاسخ های کلی است.
2- جزیی: اگر هدف کسب اطلاع از جزییات است.
ویژگی های پرسش های کلی
1- جواب کلی دارد.
2- معمولاً مدت مصاحبه را طولانی می کند.
3- فضای حاکم بر مصاحبه صمیمانه است، چون مصاحبه شونده مجبور نیست الزاماً به پرسش های خاصی پاسخ دهد.
4- پاسخ های کلی به پرسش های کلی، معمولاً حجمی از اطلاعات را نیز به دنبال دارد که ممکن است در متن آنها نکته های مهمی وجود داشته باشد.
5- در پرسش کلی، کنترل مصاحبه در اختیار مصاحبه شونده است.
ویژگی های پرسش های جزیی
1- روشن کننده جزییات است.
2- حجم کمتری از اطلاعات را توضیح می دهد.
3- مدت زمان مصاحبه عموماً کوتاه تر است.
4- فضای حاکم بر مصاحبه سرد است.
5- کنترل مصاحبه در اختیار مصاحبه کننده است.
در هر مصاحبه دو گونه پرسش مطرح می شود:
1- اولیه
2- ثانویه
پرسش های اولیه: پرسش هایی است که از پیش طراحی شده، اما ممکن است در جریان مصاحبه تغییر کنند.
پرسش های ثانویه: در جریان مصاحبه بر اساس پاسخ های مصاحبه شونده یا براساس فضای محیط مصاحبه مطرح می شوند.
نکته: در بسیاری از موارد پرسش های ثانویه مهم تر از پرسش های اولیه است.
عوامل تأثیر گذار در طراحی پرسش
1- تسلط بر موضوع
2- شناخت قبلی مصاحبه شونده
3- هدف مصاحبه
4- زمان، مکان و مدت مصاحبه
5- شخص مصاحبه شونده ( طراحی پرسش براساس شخص یا اشخاص خاص )
6- تجربه مصاحبه کننده
7- نوع مصاحبه
8- روش مصاحبه
چند نکته
بهترین روش در زمان طفره رفتن مصاحبه شونده از پاسخ، تکرار پرسش به شکل های گوناگون در زمان مصاحبه است و گفتن این که با کارشناسان دیگر نیز در این زمینه مصاحبه شده است. داشتن تاریخچه ای از پاسخ های مصاحبه شوندگان دیگر می تواند راه گشات باشد.
* هنگامی که قبل از مصاحبه امکان تحقیق وجود نداشته باشد، استفاده از ارزش های خبری ( که، کجا، کی و چه، چرا، چگونه) در پرسیدن پرسش های مصاحبه می تواند بکار گرفته شود.همچنین فرمول آرمه که عبارت است از زمان آغاز طرح، ارایه راهکارها، موانع، هدف و هزینه ها نیز در برخی از مصاحبه ها که امکان تحقیق در زمینه موضوع وجود ندارد، به ویژه در بحث های اقتصادی و طرح های عمرانی می تواند مورد استفاده قرار گیرد.
ترفندهای مصاحبه
1- کلید هر مصاحبه «چرا» است; سعی کنید از این کلمه در هر جا که نتوانستید پرسش ثانویه طرح کنید، استفاده کنید تا سکوت حاکم بر مصاحبه را بشکنید.
2- پرسش ها را از مهمترین مسایل شروع کنید تا به موارد کم اهمیت ختم شود، گرچه استثنا نیز وجود دارد.
3- شروع مصاحبه نباید طوری باشد که احساس تنش در فضای مصاحبه پیش آید.
4- هر کجا نتوانستید به پرسش ثانویه برسید یا حواستان به پاسخ مصاحبه شونده نبود! یا پاسخ او را به خوبی در درک نکردید، از جمله لطفاً بیشتر توضیح دهید، استفاده کنید.
5- اداره مصاحبه و کنترل و هدایت آن مهمترین عامل در انجام یک مصاحبه موفق است.
در این باره به نکات زیر توجه کنید:
الف) مبارزه با سکوت.
ب) توجه به سخنان مصاحبه شونده و دقت در سخن گفتن.
ج) سماجت توأم با طمأنینه برای رسیدن به پاسخ.
د) نسبت به عدم پاسخ مصاحبه شونده عقب نشینی نکنید.
ه) مصاحبه شونده را عصبانی نکنید، چرا که ممکن است منجر به شکست مصاحبه شود، اگر چه استفاده ماهرانه از این روش گاهی لازم است.
ضعف های ناشی از مصاحبه شونده و مصاحبه کننده
الف) ضعف های ناشی از مصاحبه شونده
1- عدم تمایل به شرکت در مصاحبه
2- ضعف مدیریتی
3- عدم اعتماد متقابل
4- عدم اعلام نظر به خاطر حفظ امنیت شغلی، منافع گروهی یا فردی اعم از سیاسی یا غیر سیاسی
5- عدم وجود قانون که مصاحبه شونده را ملزم به ارایه اطلاعات کند.
ب) ضعف های ناشی از مصاحبه کننده
1- عدم تسلط بر موضوع
2- گم کردن هدف مصاحبه در نتیجه به بیراهه رفتن موضوع اصلی
3- عدم شناخت قبلی مصاحبه شونده
4- احساس حقارت و خود کم بینی
5- کم تجربگی مصاحبه کننده
6- عدم خلاقیت، سرعت انتقال، هوش و ذکاوت
7- عدم امنیت شغلی
خصوصیات یک مصاحبه جذاب
1- پرسش های غیر کلیشه ای و جواب های غیر کلیشه ای
2- پرسش های غیرمنتظره و غیر قابل پیش بینی
3- کشمکش و چالش و درگیری ( البته قطعاً غیر فیزیکی!) در مصاحبه
4- ریتم، توازن و ساماندهی مناسب مصاحبه
5- طولانی نبودن بی جهت مصاحبه
6- گره گشایی از تمام پرسش ها
7- لید و تیتر مناسب و تأثیرگذار
ارایه اطلاعات در مصاحبه
1- اطلاعات مصاحبه شونده مستقیماً منوط به پرسش است.
2- اطلاعات سر زیر مصاحبه شونده که موجب عکس العمل مثبت و گرفتن خبر بیشتر می شود.
3- اطلاعاتی که از طریق توجه دقیق و کامل نسبت به محیط بدست می آید.
نکات مهم در مصاحبه
12 نکته ای که در زیر به آن اشاره مي شود به ظاهر نکات کم اهمیت، اما مهمی هستند. ممکن است ما یک مصاحبه کننده خوب و آشنا به تکنیک های آن باشیم، اما به راحتی از ناحیه توجه نداشتن به جزییات، لطمه ببینیم. این نکات برای مبتدی ها یک درس و برای کسانی که به کار مصاحبه مشغولند، یک یادآوری است.
1- قبل از شروع مصاحبه حتماً دستگاه ضبط خود را امتحان کنیم تا از سلامت آن مطمئن شویم.
2- حتماً هنگام مصاحبه از باتری نو استفاده کنیم. بهتر است باتری استفاده شده را برای پیاده کردن نوار و مصارف دیگر به کار گیریم.
3- قبل از انجام مصاحبه حتماً نوار را به لحاظ کیفیت صدابرداری مورد امتحان قرار دهیم و از نوار استاندارد استفاده کنیم. بهتر است در مصاحبه های مهم و تاریخی حتماً از نوار مصرف نشده استفاده کنیم.
4- فاصله میان مصاحبه شونده و محلی که دستگاه ضبط قرار می گیرد، به میزان حساسیت گیرنده دستگاه ما بستگی دارد. باید به این نکته توجه داشته باشیم، چرا که اگر فاصله بیش از حد باشد، صدای مصاحبه شونده ضعیف ضبط خواهد شد و هنگام پیاده کردن نوار دچار زحمت خواهیم شد.
5- حتماً خودکار اضافی همراه داشته باشیم و همین طور کاغذ یادداشت را نباید فراموش کرد. صحنهای که یک خبرنگار از مصاحبه شونده درخواست کاغذ و قلم می کند، صحنه جالبی نیست.
6- باید سعی کنیم صحنه مصاحبه را ما تعیین کنیم. برخی مصاحبه شوندگان مخصوصاً مسئولان سعی می کنند از پشت میز کار خود با ما مصاحبه کنند. در این صورت ما در موضع ارباب رجوع قرار می گیریم و این خیلی جالب .نیست. از آنان محترمانه بخواهیم که در جایگاه صمیمانه تری مثلاً در مقابل یا کنار ما قرار بگیرند. سعی کنیم در جایی بنشینیم که نسبت به مصاحبه شونده تسلط داشته باشیم.
7- سعی کنیم نوار مصاحبه را در اولین فرصت ممکن پیاده کنیم. این کار فواید فراوان دارد:
الف) اگر نوار ضعیف ضبط شده باشد به علت حضور ذهن امکان یادآوری بسیاری از مطالب برای خبرنگارممکن است، در حالی که چند روز بعد بسیاری از این مطالب به فراموشی سپرده شده است.
ب) اگر ابهامی در یک پاسخ وجود داشته باشد و یا کمبودی در پرسش ها مشاهده شود که در جریان مصاحبه از قلم افتاده، ممکن است فرصت مراجعه حضوری یا تلفنی برای ما وجود داشته باشد تا به رفع نقص مصاحبه بپردازیم.
ج) اگر تنظیم مصاحبه به شیوه گزارشی و ذکر جزییات محل و شخص مصاحبه شونده باشد ( تصویرپردازی و توصیف) علاوه بر یادداشت هایی که در زمان مصاحبه برداشته ایم، حضور ذهن نیز به دقیق تر شدن تصاویر کمک خواهد کرد.
8- در جریان یک گفت و گوی مطبوعاتی حتی زمانی که طرف مصاحبه ما یک شخص بلند پایه و عالی رتبه است، ما در مسند قاضی و بازپرس نشسته ایم، لذا اتکا به نفس خود را حفظ کنیم و با خونسردی و قدرت، مصاحبه را پیش ببریم.
9- رعایت ادب و نزاکت از جمله خصوصیات یک مصاحبه کننده حرفه ای است، حتی زمانی که با دشمن خود در حال مصاحبه باشیم.
10- مصاحبه کننده باید خوش برخورد باشد،یعنی بدون آنکه به تملق چاپلوسی متوسل شود باید بتواند فضایی مطلوب و دلچسب فراهم کند.
11- مصاحبه کننده باید دارای ظاهر مرتب و رسمی باشد. مطمئن باشید این خصوصیت برخوردهای مطلوب تری را در طرف مقابل ایجاد می کند.
12- یک روزنامه نگار و مصاحبه کننده حرفه ای باید نویسنده ای توانا و دارای قوه تخیل بالا باشد، لذا باید مطالعه و نویسندگی را در دستور کار خود قرار دهیم. این کار قلم فرد را تقویت و در رابطه با مصاحبه های تصویری، توصیفی، قوه تخیل را تقویت می کند.
استفاده از وسایل کار برای ثبت مصاحبه
قبلاً به فراگرد بودن ارتباط اشاره شد و این که از ویژگی های پدیده ای از نوع فراگرد، تأثیر متقابل عناصر تشکیل دهنده آن است. با این یادآوری، می توان گفت که ضبط صوت، یادداشت برداری، دوربین عکاسی و ... به عنوان ابزارهای کار یک مصاحبه کننده، نقش همان عناصر فراگرد ارتباط را دارند. این ابزارها بر سایر عناصر تأثیر می گذارد و از آنها تأثیر می گیرند، اگرچه هر یک از آنها تنها یک شی هستند، چنین ویژگی ای سبب می شود تا نتوان به طور قطعی گفت که آیا استفاده از این وسایل ضروری است یا غیر ضروری؟
برای روشن شدن مطلب، به موارد زیر که همگی مربوط به مصاحبه برای مطبوعات است، توجه کنید:
1- ممکن است مصاحبه شونده ای براساس معنی های ذهنی خود، کسی را خبرنگار ورزیده و به اصطلاح مهم بداند که هنگام مصاحبه صدای او را ضبط کند، گاه یادداشت برداری و در مواقع لزوم نیز خود و یا عکاس همراه او، از وی عکس بگیرد.
2- حال اگر مصاحبه کننده ای به هر دلیل مثلاً از ضبط صوت استفاده نکند و یا دوربین نداشته باشد، امکان دارد در نظر مصاحبه شونده، فردی غیرمتبحر جلوه گر شود و چنان که باید با او همراهی نمی کند.
3- چنان که قبلاً نیز گفته شد، ممکن است به محض آن که مصاحبه شونده با ضبط صوت مواجه شد و یا صدای دکمه آن را بشنود، محیط خودمانی و صمیمی گفت و گو را به محیطی رسمی، خشک و یک صحبت اداری تبدیل کند و حتی دچار خود سانسوری شود.
4- ممکن است در شرایط بحرانی خبرنگار مجبور شود وسایل کار خود را پنهان کند. مثلاً فرض کنید گروهی از مردم به دلایل عقیدتی به دفتر یک گروه سیاسی دیگر حمله کرده و آنجا را ویران ساخته اند. حال خبرنگار تصمیم می گیرد پس از دخالت پلیس و برقراری آرامش، در برابر چشم مردم و در واقع گروهی از همان حمله کنندگان با رهبر آن گروه سیاسی مصاحبه ای انجام دهد. در آن لحظه ممکن است او ترجیح دهد از ضبط صوت یا دوربین و حتی قلم و کاغذ استفاده نکند تا جمعیت متوجه حرفه خبرنگاری او نشوند و بتواند مصاحبه انجام دهد.
5- ممکن است مصاحبه کننده ای، مصاحبه شونده را در شرایطی خاص ملاقات کند و یا اصولاً اجازه حمل این وسایل به او داده نشود.
6- اتکا به ضبط صوت ممکن است انتشار مصاحبه ای فوری را به تأخیر بیاندازد. وابسته بودن به ضبط صوت، یعنی نیاز به فرصت بعدی برای پیاده کردن نوار و باز خوانی و تنظیم خبر. در واقع این وابستگی کامل سبب می شود تا یک مرحله به مراحل دیگر کار افزوده شود و ممکن است این امر بر سرعت کار تأثیر منفی بگذارد.
7- در بسیاری از موارد دیده شده که پس از انجام یک مصاحبه، مصاحبه شونده به دلایلی قسمتی از گفته های خود را تکذیب کرده است. وجود ضبط صوت تنها وسیله برای نجات خبرنگار از درگیری های بعدی و اثبات وقوع مصاحبه به همان صورت منتشر شده است.
8- وجود ضبط صوت سبب می شود که تمرکز زیاد مصاحبه کننده بر روی کاغذ و قلم و یادداشت برداری کاسته شده و ارتباط چهره به چهره مناسب تری برقرار شود.
9- در فرهنگ مطبوعاتی ما، حرفه عکاسی خبری از حرفه خبرنگاری کاملاً مجزاست و استفاده خبرنگار از دوربین، نوعی دخالت در کار همکار محسوب می شود. در برخی از موارد باید از وسیلهای خاص استفاده کرد و در مواردی دیگر استفاده از همان وسیله می تواند بر کار تأثیر منفی بگذارد. اما شاید بتوان به صورت یک دستورالعمل کلی گفت که هر چند همراه داشتن وسایلی که نام برده شد، در هر مصاحبه ای ضروری است ولی کاربرد آن ضروری نیست.
اگر به هر دلیلی لازم دانستید از ضبط صوت استفاده کنید، نکات زیر را در نظر داشته باشید:
1- قبل از استفاده از آن به صورتی مؤدبانه به مصاحبه شونده توضیح دهید که به چه دلیلی اجازه میخواهید از ضبط صوت استفاده کنید، مثلاً بگویید: چون می خواهم کاملاً متوجه صحبت شما باشم، نه متوجه نوشتن کامل حرف های شما، اجازه دهید ضبط صوت روشن باشد و یا ضبط صوت باعث می شود من در گفت و گو بیشتر شرکت کنم و ...
2- برای استفاده از ضبط صوت، قبلاً باتری آن را کنترل کنید و ضمن مصاحبه قبل از آن که نوار تمام شود ( ممکن است در یک جای حساس صحبت این اتفاق بیفتد) در یک لحظه مناسب آن را عوض کنید.
3- دوربین عکاسی می تواند یک ابزار کمکی محسوب شود و با توجه به فرهنگ خبری ایران در موارد لازم، استفاده از آن توصیه می شود.
اگر مصاحبه کننده کیف مناسبی حاوی ابزارهای فوق با خود حمل می کند، می تواند همیشه برای مواجهه با هر یک از مواردی که ذکر شد، آماده باشد. بی شک در برخی از آن موارد، مصاحبه کننده باید از باز کردن کیف و مراجعه به وسایل خودداری کند.
انواع مصاحبه
مصاحبه را می توان بر حسب شکل انجام به انواع ذیل تقسیم کرد:
1- مصاحبه حضوری رودررو اعم از مطبوعاتی یا رادیو تلویزیونی
2- مصاحبه کتبی ( فکس- اینترنت)
3- مصاحبه تلفنی ( مطبوعاتی- رادیویی)
انواع مصاحبه حضوری
1- یک چهره با یک چهره
2- یک چهره با چند چهره
3- چند چهره با یک چهره
4- چند چهره با چند چهره
مصاحبه کننده باید موضوع را بشناسد و کاملاً بر موضوع و مصاحبه شونده تسلط داشته باشد.
ویژگی های مصاحبه تلویزیونی
1- اهمیت نحوه حضور صوتی و بصری در مصاحبه
2- حفظ آرامش و متانت در طرح پرسش و حضور در صحنه
3- کنجکاوی و پیگیری
4- سکوت و پرسش از همگان
5- استفاده منطقی در استفاده از لحن و حرکات سر و دست در بیان موضوع
6- نقش مهم دوربین و کارگردان تلویزیونی در طراحی صحنه و زاویه مناسب
ویژگی های مصاحبه رادیویی
1- پرسش باید روش و صریح باشد.
2- کوتاه و گویا باشد.
3-صدا باید رسا بوده و صدای دیگری در زمینه نباشد، چرا که صدای اصلی را تحت الشعاع قرار میدهد.
4- کلمات و جملات نباید نامفهوم، مبهم و بریده بریده باشد.
5- جان بخشی به کلمات و جملات با تناسب صداها و موضوعات.
مصاحبه کتبی
مصاحبه ای است که اغلب بدون حضور مصاحبه شونده انجام می شود. نداشتن وقت صحبت یا عدم حضور فیزیکی مصاحبه شونده از دلایل انجام این مصاحبه است. کارکرد مصاحبه کتبی عموماً خبری نیست و بیشتر غیر سیاسی و غیر حساس است. این مصاحبه چالشی نخواهد بود و چون فقط پرسش های اولیه مطرح می شود،بیشتر شامل مصاحبه های علمی و نظایر آنها است. تنها حسن آن عدم تکذیب آن از جانب مصاحبه شونده است.
معایب مصاحبه کتبی
1- اتلاف وقت به دلیل تأخیر در جواب
2- نارسایی در جواب ها
3- پاسخ ندادن احتمالی به برخی از پرسش ها
4- امکان تغییر محتوا و هدف برخی از پرسش ها از سوی مصاحبه شونده
5- عدم امکان طرح پرسش های ثانویه
6- تبدیل شدن مصاحبه به تبلیغ مصاحبه شونده
7- کنترل مصاحبه در دست مصاحبه شونده است.
8- ناچار باید تمام پاسخ ها را منتشر کنید.
مصاحبه شفاهی یا حضوری
در این نوع که بهترین نوع مصاحبه است، فضای رو در رو برای طرح انواع پرسش های اولیه و ثانویه وجود دارد و کنترل مصاحبه در اختیار مصاحبهکننده است.
مصاحبه تلفنی
این مصاحبه بیشتر در اضطرار عدم دسترسی و دوری مسافت صورت می گیرد. از تازگی برخوردار است. آمادگی مصاحبه کننده و مصاحبه شونده و اشراف هر دو به موضوع مهم است. دقت و سرعت انتقال مصاحبه کننده در طرح پرسش های ثانویه در این نوع بسیار مهم است.اعتماد متقابل شرط اصلی در این مصاحبه است. در نوع تلفنی مصاحبه کننده تحرک کمتری دارد. قادر به توصیف مکان نیست و توان مدیریت فضا منوط به قدرت بیان است. همچنین امکان طرح پرسش های متعدد نیست و کمتر چالشی است.
تقسیم بندی دیگر مصاحبه ها
- عمقی، چالشی - گسترده - آزاد
- هدایت شده - میز گرد - نظر خواهی
- مناظره - شاهد عینی - مصاحبه مستند تاریخی
- مباحثه - مجادله
مصاحبه خبری
مصاحبه ای است که هدف از انجام آن، کسب اطلاعات در زمینه های مورد نظر از مصاحبه شونده است.این اطلاعات می تواند اطلاعات اولیه، ثانویه یا آگاهی از دیدگاه ها و عقاید مصاحبه شونده ( کارشناس، مسئول، صاحب نظر) درباره چون و چرا و تحلیل یک رویداد یا یک موضوع با توجه واقعیت های موجود باشد.
مصاحبه غیر خبری
هدف از این مصاحبه معرفی و شناساندن یک شخصیت شناخته شده یا ناشناخته از جهات و ابعاد گوناگون آن شخصیت است، یعنی شخصیت به مخاطب معرفی می شود.
مصاحبه عمقی یا چالشی
مصاحبه ای است که در طول آن، یک شخصیت و یا موضوع مربوط به این شخصیت بازنگری میشود و یا از آن موضوع رمزگشایی کامل به عمل می آید. در این نوع مصاحبه در واقع هزار توی تفکر و دیدگاه شخصی و یا موضوع مصاحبه بازشناسانده می شود. لازمه این نوع مصاحبه، شناخت کامل از موضوع و شخصیت مصاحبه است.
مصاحبه گسترده
نوع مقابل مصاحبه عمقی است. در مصاحبه عمقی به تعبیری کیفیت مورد نظر است، اما در این نوع مصاحبه بیشتر کمیت مورد نظر است و پرسش هایی که بیشتر نگاه معمولی دارند، مطرح می شود. ( حول یک یا دو محور)
مصاحبه آزاد
موضوع از جانب مصاحبه کننده و مصاحبه شونده محدود نشده است. مانند: مصاحبه اختصاصی با هنرمندان و ورزشکاران. این نوع مصاحبه محدودیت زمانی ندارد. تنوع موضوع و کوتاهی پرسش ها پاسخ ها از ویژگی های این نوع مصاحبه است.
مصاحبه هدایت شده
در این نوع، موضوع های مورد نظر برای مصاحبه از قبل برای مصاحبه کننده یا مصاحبه شونده مشخص است و هیچ موضوعی خارج از توافق اولیه مطرح نمی شود. این مصاحبه معمولاً محدودیت زمانی دارد.
میزگرد
نوعی مصاحبه رو در رو است که مصاحبه کننده در ارتباط با موضوع یا موضوعاتی خاص انجام می دهد. در واقع مصاحبه شوندگان نسبت به موضوع های مورد نظر همپوشانی دارند.
مناظره
نوعی مصاحبه رو در رو است که طی آن مصاحبه کننده یک موضوع را با دو یا چند نفر که دیدگاه های متفاوتی دارند، در میان می گذارد و با مدیریت و آگاهی، مناظره را هدایت و موضوع را دنبال می کند.
نظر خواهی
نوعی مصاحبه است که طی آن یک پرسش با چند نفر در میان گذاشته می شود یا چند موضوع یا چند نفر حول محوری خاص مطرح می شود. جذابیت این مصاحبه در پردازش آن است.
مصاحبه با شاهد عینی
این نوع مصاحبه درباره رویدادهای خبری انجام می شود. پر جاذبه است و هدف از آن مستند کردن رویداد یا وجوه مختلف واقعیت است. در قبال یک موضوع یا رویداد روز با شاهدان عینی انجام می شود که می تواند عمقی، گسترده و چالشی باشد.
مصاحبه های عمومی ( مطبوعاتی)
در مصاحبه های عمومی که در اصطلاح به آن مصاحبه مطبوعاتی یا کنفرانس مطبوعاتی می گویند و از نوع مصاحبه های گروهی (چند به یک) یا (چند به چند) است، مصاحبه کننده با شرایطی مواجه است که در برخی موارد، متفاوت با مصاحبه اختصاصی است.
مهمترین ویژگی چنین مصاحبه هایی آن است که به علت وجود چند مصاحبه کننده، هر مصاحبه گر می تواند نقش محدودی در مصاحبه ایفا کند و عملکرد او تا حدودی تابع عملکرد دیگر مصاحبه کنندگان است. البته میزان این تابعیت ثابت نیست و خود وابسته به عوامل دیگری است. مثلاً در مواردی ممکن است مصاحبه شونده برای وسایل ارتباط جمعی شنیداری و دیداری اهمیت بیشتری قائل شود، چرا که مایل به پخش صدا و تصویر خود است و یا بر این باور است که گیرندگان پیامهای رادیو و تلویزیون خیلی بیشتر از مطبوعات هستند.
ویژگی ای که در مصاحبه مطبوعاتی باید به آن توجه کرد، محدودیت های ایفای یک رابطه دو جانبه است. این محدودیت از آنجا ناشی می شود که اولاً، موضوع های مطرح شده متنوع تر از یک مصاحبه اختصاصی هستند، چرا که از سوی افراد مختلف مطرح می شود و ممکن است پرونده برخی از این موضوعات قبلاً مطالعه نشده باشد.ثانیاً، فرصت سؤال و جواب های متعدد برای یک مصاحبه کننده وجود ندارد. شاید به همین دلیل است که گاهی به مصاحبه های مطبوعاتی، «کنفرانس مطبوعاتی» می گویند. می دانیم که در یک کنفرانس، یک نفر سخنرانی می کند و عده ای آن را می شنوند. در آنجا یک ارتباط دوسویه قوی وجود ندارد و ممکن نیست که گیرنده پیام هر لحظه بتواند جای خود را با فرستنده آن عوض کند.
در مصاحبه های مطبوعاتی، تنظیم گزارش مصاحبه مشکل تر از مصاحبه های اختصاصی است.یادداشت ها درباره موضوعات مختلف است. برخی از آنها از نظر تنظیم کننده، حالتی ناتمام دارد و در واقع مجموع اطلاعات به دست آمده، حالت کلافی پیچیده را دارد که باید مرتب و یک پارچه شود.
تکنیک های مصاحبه
پرسش
پرسیدن از دیگران، به منظور کاربرد در خبر و گزارش مطبوعاتی، مهارتی در خور اهمیت است. گاهی به نظر می آید مصاحبه، شکلی از مکالمه باشد، اما در واقع مکالمه عادی نیست. گاهی در شکل سرگرم کردن مصاحبه شونده و برای بیشتر شنیدن و گاهی حاصل گوش ایستادن است و گاهی باید برای آن زمینه چینی کرد.در رسانه ها پرسیدن باید یک هدف را پی بگیرد.
گردآوری اطلاعات
مصاحبه چه حضوری، چه تلفنی، متن پیش نوشته و آماده ای نیست که حاضر به دست روزنامه نگار برسد، بلکه او باید همواره در انتظار پاسخ های غافلگیر کننده باشد یا پاسخ هایی که باید به فوریت به نکته های آن اندیشید و سپس از منطق آن، پرسش های تازه طرح کرد. این پرسش ها، بیشتر طولانی و کتابی است و پرسشگر می خواهد با طرح آن، نهفته ای را کشف کند یا نکته هایی را به خوبی دریاید، اما این عمل نباید به صورت ابزار فضل پرسشگر، تلاش برای تحت تأثیر قرار دادن مصاحبه شونده و نشان دادن وسعت معلومات پرسشگر در آید.
بیشتر مصاحبه ها ساده و صریح هستند، اما در دو وضعیت مصاحبه، دردسرساز می شود.اول پرسش از کسانی که در پاسخ دادن سرسختی می کنند و در حرف زدن گیج می زنند و ديگر آنان که عمداً از صحبت طفره می روند یا دشمنی نشان می دهند.
برخی نکته های اساسی در مصاحبه عبارتند از:
دانستن هدف از مصاحبه، پیش از گفت و گو
روزنامه نگار معمولاً پیش از طرح سؤال از منبع یا مصاحبه شونده، هدف اساسی و پایه ای دریافت اطلاعات از او را وارسی می کند. او پیش از طرح پرسش، طرحی کلی از کاربرد آن گفت و گو در خبر یا گزارش را می سنجد تا بداند آن اطلاعات- حاصل گفت و گو- را، در کجای مجموعه خبر یا گزارش باید جای داد.
در جریان گفت و گو نیز همچنان باید، در همان اندیشه کاربرد اطلاعات در نوشتار خود باشد و بیندیشد که این حرف و اطلاعات تازه چگونه نوشتار را شکل یا تغییر می دهد. مهم تر این که خبرنگار بهتر است پیش از مصاحبه یا در جریان مصاحبه، مستقیم به کمبودها و نیازهای خود یا گزارش خود فکر کند که اکنون آن مصاحبه، باید آن کمبودها را تأمین کند.عیبی ندارد که این کمبودها را روزنامه نگار در حاشیه دفتر خود یا در صفحه طرح یادداشت کند. این کار جدا از این که موجب می شود خبرنگار پرسش های روشن و دقیقی را طرح کند، او را از مراجعه دوباره برای طرح مجدد پرسش ها و کسب اطلاعات لازم در مراجعه های بعدی بی نیاز می سازد. گاهی این مراجعه مجدد، غیر ممکن می شود و خبرنگار بدون اطلاعات آن مجبور می شود، مطلب را بنویسد.
مطالعه کافی و گسترده پیش از مصاحبه
پیش از مصاحبه با اشخاص، روزنامه نگار بهتر است درمورد مصاحبه شوندگان و موضوع مصاحبه، مطالعه و تحقیق کند. نیز در مورد هر آنچه به مصاحبه شونده و موضوع ارتباط دارد. این کار جدا از خواص دیگر، از بی خبری خبرنگار و غفلت او که ممکن است موجب به اشتباه افتادنش شود، جلوگیری می کند.
پرسش های ساده، مطلوب تر است
در روزنامه نگاری، به نمونه های نادری می توان رسید که در آن طرح پرسش هاي پیچیده و گول زننده نتیجه بهتری برای روزنامه نگار آورده باشد. طرح پرسش های تو در تو، تنها نشانگر بی تجربه بودن خبرنگار یا نشانی از میل به خودنمایی اوست تا میل روزنامه نگار به دریافت نتیجه بهتر،بهترین پرسش ها با چه کسی؟ چه؟ کجا؟ چگونه؟ کی؟ چرا؟ (شش عنصر اساسی در خبر) آغاز می شود. اگر خبرنگار به روشنی، پاسخ این پرسش ها را بگیرد، می تواند اطمینان یابد، به نکته های اساسی خبر، گزارش یا اطلاعات لازم برای شکل دادن به مطلب رسیده است.
در گزارش های مربوط به رویدادها، دغدغه مهم روزنامه نگار باز سازی یا شکل دادن ماجرا، به صورت روند زمانی (تاریخی) است که واقعه روی داده. دسترسی به کسانی که از چگونگی وقوع رویداد مطلع باشند، این اهمیت را دارد که می توان آنان را به لحظه آغاز واقعه بازگرداند تا رویداد را از آغاز تا پایان، یا آنجا که خبر دارند، شرح دهند. حتی می شود آنان را به یاد زمان پیش از رویداد انداخت و از آنان در مورد وقوع رویداد، لحظه به لحظه و قدم به قدم سؤال کرد. از پرسش پیگیر، از این مطلعان نباید غفلت کرد: " بعد چه اتفاقی افتاد؟" این کار به شکل دهی ماجرا در ذهن خبرنگار کمک می کند. این شیوه، در مورد گزارش هایی مثل حوادث، مفیدتر است.خبرنگار در پایان مصاحبه ها و گرفتن اطلاعات، می تواند صحنه به صحنه، رویداد را در ذهن خود مجسم کند. اگر خبرنگار قادر به این تجسم نباشد، به این معناست که در ماجرا، هنوز نقطه های تاریک وجود دارد.
آرام کردن مصاحبه شوندگان
گاهی در خبرهای حوادث یا گزارش از رویداد، خبرنگار باید با کسانی مصاحبه کند که مستقیم در حادثه درگیر بوده اند یا از نزدیک ماجرا را دیده اند. برخی از آنان قادر نیستند، اطلاعات مفید یا کاملی از رویداد بیان کنند. چون اینان معمولاً هیجان زده، شوکه، آسیب دیده یا بسیار غمگین هستند. به همین سبب، خبرنگار نخست باید با آنان همدردی و صمیمیت نشان دهد و مستقیم و فوری نپرسد و با آرام کردن شاهدان به تدریخ به پاسخ های لازم برسد. در این پرسش ها خبرنگار باید ماجرا را مثل نمایش آرام فیلم، از ذهن و یاد مطلعان بیرون بکشد تا بتواند حادثه را در ذهن آنان بسازد. این پرسش ها گاه ممکن است به رنگ، بو، حالت، زمان و حرف های رد و بدل شده در جریان حادثه ارتباط یابد. مجموع این نکته ها در کنار هم اصل ماجرا را شکل می دهد. پرسش هایی در مورد ایستادن آنان، پوشش حادثه دیدگان، حرفی که زده اند، حتی وضع هوا در هنگام واقعه و ... به بازسازی حادثه کمک می کند.
دقت در نام ها و عنوان ها
خبرنگار باید در مورد نام، نشانی ها یا سن، مشخصه ها و عنوان ( شغل، حرفه) مصاحبه شوندگان و کسانی که در خبر از آنان یاد می شود و به آن ها در خبر احتیاج دارد، با دقت و حساس باشد. او باید از منابع خود بخواهد که نام خود و دیگران را واضح بیان کنند. عیبی ندارد که خبرنگار از مطلع یا شاهد بخواهد که نام خود یا دیگری را برای او، بر روی کاغذ بیاورد. ممکن است خبرنگار تصور کند با این درخواست، به نظر بی سواد می رسد. اما اگر خبرنگار آن نام را اشتباه بنویسد و به همان صورت به چاپ برسد، آن وقت مطلعان هیچ تردیدی در بی سوادی او نخواهند کرد!
جمع آوری شماره تلفن ها
روزنامه نگار به تدریج که به کار حرفه ای خود ادامه می دهد،شماره های تماس اشخاصی را که با آنان کاری داشته، از آنان اطلاع گرفته یا از آنان پرسشی کرده است، یادداشت می کند. اهمیت دارد که این شماره تماس ها بروز باشد، درست باشد و به سهولت بتوان به آنها دست یافت. همچنین مهم است که خبرنگار همه شماره های ممکن از منبع خود را (منزل، محل های کار، باشگاه یا رستورانی که رفت و آمد می کند، دفتر حزبی که عضو آن است، تلفن همراه و ...) به دست آورد و نگه دارد. حتی داشتن شماره نمابر و نشانی شبکه رایانه ای مفید است. در مورد خارج از کشور، دانستن شمارههای منطقه ای، دسترسی را آسان می کند.
گردآوری اطلاعات جامع تر
گاهی خبرنگار فقط امکان صحبت با یک منبع اصلی ( مربوط یا آگاه به خبر ) پیدا می کند. در این صورت باید جامع ترین اطلاعات ممکن را از او بگیرد و تمامی پرسش های لازم را از او سؤال کند. روزنامه نگار هر چه هم با تجربه باشد تا وقتی برای تنظیم خبر یا گزارش ننشیند، متوجه کمبودها نمی شود. در آن صورت اگر همه پرسش های ممکن را طرح نکرده باشد، فرصت بازسازی واقعه را از دست داده است. در بسیاری از نمونه های خبری و گزارشی، تحویل ندادن چنین گزارشی با توجه به مشکلات و دردسرهای بعدی آن بهتر از ناقص تحویل دادن است.
ترس از ناآگاه جلوه کردن
برای ما بسیار پیش می آید که بنشینیم، به صحبت های کسی گوش کنیم و مرتب سر به تأیید تکان دهیم و خود را موافق با گفته ها نشان دهیم; بدون این که کاملاً بدانیم صحبت بر سر چیست. در چنین مواردی، ما از این می ترسیم که اگر از گوینده بخواهیم موضوع را توضیح دهد یا روشن تر حرف بزند، طرف صحبت ما فکر کند، ما ناآگاه هستیم.
خبرنگار پس از خاتمه چنین وضعیتی، وقتی می خواهد خبر یا گزارش را بنویسد، تازه در می یابد که در واقع تمام یا بخشی از آن حرف ها را در نیافته است; یعنی همان نکته هایی که در جریان مصاحبه وانمود کرده که می داند.خبرنگار به هیچ وجه نباید از پرسیدن در مورد نکته های اساسی موضوع، تردیدی به خود راه دهد یا از طرح آن پرسش های محوری احساس خجالت کند. مردم حتی در یک نشست مصاحبه مطبوعاتی، چنان بی ادب نیستند که به دلیل ندانستن خبرنگار او را ریشخند کنند. تازه اگر ریشخند کنند، چه می شود؟ کدام نادان تر است؟ آن که نمی داند و می پرسد، یا آن که نمی داند و به دانستن تظاهر می کند؟ خبرنگار اگر نمی داند، بهتر است دیگران را در این که اطلاع دارد، به اشتباه نیندازد. تقریباً تمامی تمامی منابع آگاه و متخصص برای توضیح آنچه می دانند به خبرنگار یا کس دیگری آمادگی دارند، زیرا کسی را مشتاق دانستن یافته های خود می بینند.
برطرف کردن تردیدها
خبرنگار اگر نکته ای را پرسیده و متوجه نشده یا موضوعی که از آن گزارش تهیه می کند، پیچیده است، بهتر است دریافت خود حتی دریافت ناقص را برای منبع یا طرف مطلع شرح دهد. نباید از گفتن این جمله پرهیز کرد که: اجازه دهید ببینیم موضوع را درست فهمیده ام...؟ یا: بگذارید ماجرا را آن طور که من دریافته ام، مرور کنیم. حتی اگر من این طور بنویسم ... موضوع را درست نقل کرده ام؟ این شیوه ای حرفه ای است که اگر رعایت شود، کسی خبرنگار را کند ذهن نخواهد دانست. اگر هم بدانند، به این می ارزد که خبرنگار از خطرهای گزارش بی پایه، غلط و مشکل ساز برکنار بماند.
کسب اطلاعات، نه نظر و بازتاب
خبرنگار وقتی با کسی برای دریافت نکته ها و اطلاعات خاصی گفت و گو می کند، هر پرسش باید در راستای تأمین همان نکته ها و اطلاعات باشد و باید از دچار شدن به پرسش هایی در مورد واکنش و نظر خود در مورد واقعه پرهیز کند. واکنش ها به ندرت جذابیت دارند و اغلب خبرنگار را از رسیدن به نکته های اصلی و مفید باز می دارند. این که یک سیاستمدار راست گرا با اصلاحات لیبرالی موافق نباشد، خبر نیست. تنها وقتی این خبر خواندنی می شود که مبنا و موضوع گزارش بررسی عقاید و نظرها باشد.
سؤال های کلیشه ای
پرسیدن این پرسش از کسی که به تازگی در یک حادثه غم انگیز حاضر بوده است، بسیار کلیشه ای است و پاسخی معمولاً قابل پیش بینی هم دارد: " از آثار بد چنین پرسشی شاید این هم باشد که مصاحبه شونده به پرسش های دیگر پاسخ ندهد. مادری که تنها فرزند خود را در یک حادثه هواپیما از دست داده است، چگونه پاسخی باید به این پرسش بدهد؟ پاسخ به پرسش کلیشه ای، هیچ چیز را برای خواننده روشن نمی کند. حتی وقتی یک برنده بزرگ قرعه کشی بانک، در پاسخ خبرنگار بگوید که: من از بردن چنین مبلغ هنگفتی غافلگیر شده ام.باید توجه کرد که پرسش کلیشه ای با موردی که پیشتر گفته شد (طرح پرسش های مستقیم و روشن) تفاوت دارد. آنجا خبرنگار، پرسش های پایه ای و اساسی، اما ساده را طرح می کند و اینجا پرسش های بسیار کلیشه ای و تقلیدی را.
نکته گویی
کاربرد لطیفه و نکته های بامزه همیشه ممکن است به طراوت، تازگی، و زنده بودن مطلب یاری دهد. خبرنگار باید این نکته ها را در جای جای گزارش و خبر خود بگنجاند; به این شرط که اولاً نکته باشند و ثانیاً در خبر و گزارش مثل وصله ناجور به نظر نیایند. باید در نظر داشت که دریافت لطیفه و نکته از دیگران باید به صورت طبیعی و راحت و در موقع خود و از مصاحبه حاصل شود، نه این که خبرنگار پا برروی پا بیندازد و از مخاطب بپرسد حالا با مزه ترین حادثه یا نکته ای را که تاکنون با آن مواجه شده اید، بگویید. مطمئن باشید که در این صورت خبرنگار نکته بامزه ای نمی شنود. بهتر است به جای این روش، خبرنگار بگذارد که مصاحبه شونده از زندگی، کار یا فعالیت خود نکته ای طنزآمیز را به صورت طبیعی و در جای خود بگوید. برای مثال، خبرنگاری ممکن است با گروه پروازی یک شرکت هواپیمایی در مورد برقراری خط تازه پروازی میان دو نقطه صحبت کند و می خواهد دو سه نکته از برخورد مسافران با خدمه پروازها نقل کند. شکل نامطلوب این است که مثلاً از خلبان بپرسد: لطفاً دو سه مورد از رفتار خنده دار مسافران را بگویید. به جای این پرسش خبرنگار می تواند صحبت را به نرمی به توقعات غیر عادی مسافران، ترس عده ای از پرواز، باروبنه ای که به درون هواپیما می آورند، شکایت از غذا، رفتار بچه ها، خواست های عجیب و غریب و... بکشاند و خدمه در این زمینه ها خاطره هایی را در ضمن صحبت ها بیان کنند.
تعبیرهای ویژه
خبرنگار می تواند از مصاحبه شوندگان در مورد انواع نکته های نامفهوم سؤال کند و توضیح بخواهد، اما بسیاری از توضیح ها که در گروه عبارات فنی جای می گیرند، تعبیر پذیر است.کلید دادن در کار پژوهشی و کتابداری، به معنای یافتن کلید واژه برای بایگانی مقاله و اسناد است. حال آن که کلید زدن در محیط فیلمبرداری به معنای آغاز کار فیلمبرداری به کار می رود. اصطلاح «وضعیت صادراتی خاص جاری» در اقتصاد سرمایه گذاری به این معناست که همه نقدینگی یک مؤسسه به دلیل صادرات درگیر است.
توجه به گفته های پاسخگویان
خبرنگاران گاهی در موقع مصاحبه همه حواس خود را صرف طرح پرسش بعدی می کنند که این کار نادرست است. گاهی این توجه و انتظار به همراه کوشش در ضبط یا نوشتن، خبرنگار را از توجه کافی به نکته های مهم پاسخ باز می دارد. اگر دقایقی از این لحظه بگذرد بازگشتن، توجه کردن و طرح پرسش مربوط گاه غیر ممکن می شود یا این که مصاحبه شونده در واقع حرف قابل توجهی نزده و نکته ای را روشن نکرده است. این غفلت وقتی خبرنگار با تنها مطلع یا شاهد در موضوعی مصاحبه کرده یا وقتی مصاحبه شونده ادعایی غیر معمولی مطرح کرده باشد، غیر قابل جبران می شود.
بازخوانی پاسخ ها
خبرنگاران پس از پایان مصاحبه ها به یادداشت ها و نوارها مراجعه می کنند تا حرف های مصاحبه شوندگان را بازبینی و بازخوانی کنند تا دریابند نکته ای یا اطلاعاتی ناگفته یا نانوشته مانده است یا نه و جنبه های مختلف خبر یا گزارش را که از آن اطمینان نیافته اند، پیدا کنند. این کار، صرف نظر از اطمینانی که از درستی روش و عملیات برای خبرنگار پدید می آورد، دو خاصیت دیگر هم دارد: اول این که خبرنگار متوجه نکته های مبهم یا نایافته می شود که از چشم و نظر او دور مانده اند و اکنون باید در پی کشف آن برود. در این صورت باید شاهدان و مطلعان تازه یافته یا به شاهدان و مطلعان پیشین مراجعه کرد و دوم این که اگر اطلاعات و مصاحبه ها کافی نیست، از مصاحبه شوندگان قبلی می توان پرسید که اطلاعات اضافی در مورد موضوع را از چه فرد یا افرادی می توان بدست آورد.
قول دادن به مصاحبه شونده
تنها سردبیر صلاحیت تعیین حجم، چگونگی و کارکردن یا نکردن مطلب را دارد. معمولاً برخی از کسانی که خبرنگار از آنان اطلاعات می گیرد یا مصاحبه می کند، به نوبه خود پرسش هایی را در مورد چاپ مطلب از خبرنگار طرح می کنند که خبرنگار مجبور نیست به آنها پاسخ گوید. در این موارد، خبرنگار باید توضیح دهد که او فقط یک خبرنگار است و کسی دیگر تصمیم می گیرد. اگر لازم شد خبرنگار می تواند نام و شماره تماس سردبیر را هم بدهد.
پیشینه و هویت
هویت مبهم یا گمنامی مصاحبه شوندگان از دشواری های روزمره گزارشگری است. اغلب مردم می خواهند گمنام بمانند یا هویت خود را پنهان سازند. خبرنگار ناچار است به چنین منابعی اعتماد کند. چون از این می ترسد که امکان تهیه اطلاعات را برای گزارش از دست بدهد. معمولاً در این زمینه دو نکته وجود دارد:
اول اینکه اصطلاح «منبع ناشناس» را باید بسیار به ندرت به کار برد، اما اگر راهی جز کاربرد اطلاعات این منابع وجود ندارد، بهتر است نقل قول از «منبع ناشناس» در انتهای نقل قول های دیگر که منبع شناخته دارند، کار شود.دوم اینکه به خبرنگار توصیه می شود، حدود قرار خود را با «منبع بدون هویت» روشن کند بايد بعدها موجب بحث و درگیری نشود. آیا او می خواهد نکته ای یا اطلاعی را فاش کند تا خبرنگار با کمک منابع دیگر آن را تأیید یا کامل کند؟» یا می خواهد آن اطلاعات به کلی پنهان بماند و منبع فقط برای اطلاع روزنامه نگار، در اختیار گذاشته است؟ در صورت دوم، آیا می شود مطلب را بدون اشاره به منبع انتشار داد؟ روزنامه نگاران معمولاً حدود این قرارها را متوجه نمی شوند. اگر منبعی در هنگام دادن اطلاعات، عبارت «اسم من را نبردید» را به کار برد، خبرنگار بهتر است حد و حدود این مخفی کاری را روشن کند.
موضوع اساسی این است که خبرنگار نباید به سادگی تن به نیاوردن اسم منبع دهد. باید به منبع توضیح داد که اهمیت گزارش در این است که منبع آن- چه کسی می گوید- روشن و معلوم باشد. اگر منبع در این پنهان داشتن اصرار می ورزد، خبرنگار نباید گفت و گو را قطع کند بلکه باید آن را با رعایت همه فنون به پایان ببرد آن گاه راهی برای راضی کردن منبع در ذکر نام او در خبر یا گزارش پیدا کند و به هر حال از همه راه ها برای ذکر نام او در متن بهره بگیرد و به مذاکره ادامه دهد.
نباید گذاشت مردم در مصاحبه هر چه می خواهند بگویند و در آخر اضافه کنند: «در ضمن این حرف های من خصوصی است و لطفاً نامی از من نبرید.» قاعده این است که به شرطی نام منبع برده نشود که با خبرنگار توافق شده باشد. مهم این است که اگر خبرنگار پذیرفت نامی از مصاحبه شونده نیاورد، ذکر نام او در خبر و گزارش خطای بزرگی است.حتی در صورتی که منبع نخواهد، آوردن نام او در محیط تحریريه و گاه حتی گفتن نام او به سردبیر غیر اخلاقی است، به ویژه افشای نام آنان برای همکاران روزنامه نگار درست نیست.
خبرنگاران به ویژه وقتی در مقابل حرف های سیاستمداری قرار می گیرند که رقیب خود، حزب مخالف یا کشور دیگر حمله می کند، هرگز نباید در افشای نام و نشان گوینده از خود تردید نشان دهند. در غیر این صورت، خبر یا گزارش از نظر این که حمله را چه کسی مطرح کرده است، ناقص می ماند.
مصاحبه با سختگیران و منابع مقاوم
بسیاری از مردم نسبت به روزنامه نگاران حالت ترس و ملاحظه دارند. این نه به سبب حالت ترسناکی خبرنگاران است- هر چند در بعضی موارد، ترسناک هم هستند!- بلکه بیشتر از این نظر است که عادت به برخورد با رسانه ها را ندارند. اگر هم با رسانه آشنا باشند، ممکن است از ترس از دست دادن مقاوم و موقعیت خود در دادن اطلاعات محتاط باشند. گاهی کسانی که تجربه درگیر شدن با یک موضوع و در مقابل روزنامه نگار نشستن و پاسخ دادن را دارند، این تجربه را دردسر ساز و پرماجرا ارزیابی می کنند. این ترس و ملاحظه همواره از این است که حرف مرا چگونه نقل می کنند یا از حرف های من چه برداشتی خواهد شد.
وظیفه روزنامه نگار، در مقابل مطلعانی که با کار رسانه وضع راحتی ندارند، نخست ترغیب و تشویق آنان به حرف زدن است. در این مواقع حرف زدن ملایم، برخورد دوستانه، حفظ آرامش و تذکر این نکته که مردم حق دانستن و مطلع شدن دارند، معمولاً مفید خواهد بود و در این صورت خبرنگار به آنچه می خواهد، می رسد. اما روزنامه نگار باید از گردن گرفتن تعهد و دادن قول بپرهیزد. قول هایی چون چاپ شدن مطلب در حالی که می داند تصمیم نهایی را او نمی گیرد، بعدها مشکل ساز می شود.خبرنگار اغلب امکان مذاکره قبلی با مصاحبه شونده یا شخص شاهد و مطلع را نمی یابد. روزنامه نگار به طور اتفاقی با آنان برخورد می کنند و امکان قرار قبلی و ترتیب زمان مصاحبه وجود ندارد. در این موارد، دستیابی به مصاحبه شونده و گرفتن توافق فوری او، مانع اساسی است. خبرنگار وقتی خود را به صحنه می رساند، شاهد یا مطلع از روش های متفاوتی برای پاسخ ندادن استفاده می کند و خبرنگار هم باید از شیوه های مختلفی برای دریافت اطلاعات استفاده کند که ساده ترین چاره ها کوشش در ماندن هر چه بیشتر در محل است.
گفت و گو، کجا و چگونه
اول باید دید که مصاحبه رو در رو یا تلفنی است. برای مصاحبه شونده معمولاً بهتر است که مصاحبه رو در رو باشد. اما کجا؟ در رستوران؟ در دفتر او؟ در حال غذا خوردن؟ در منزل او؟ هر جا که باشد، مصاحبه شونده باید احساس کند آرامش دارد و خطری متوجه او نیست تا بیشترین کمک را بتوان انتظار داشت.
همراهی
باید خبرنگار مصاحبه به این بیندیشد که باید کاری کرد که طرف صحبت تا می تواند اطلاعات مفید دهد. این فقط به معنای ابزار صمیمیت یا آزردن او نیست، بلکه به این معناست که خبرنگار رفتار و حضور خود را اندکی با مصاحبه شونده هماهنگ سازد. درست و ممکن نیست که خبرنگار به طور دایم و با هر کس مصاحبه دارد اخلاق و رفتار خود را عوض کند، اما درست و ممکن است که هدف کار را همیشه در نظر داشته باشد. برای مثال، اگر خبرنگاری برای تهیه گزارش از بی خانمانان رفته است، لزومی ندارد نو ترین لباس خود را بپوشد. چون مصاحبه شوندگان با این ظاهر خبرنگار، نمی توانند راحت برخورد کند. همچنین وقتی قرار است با یک مقام رسمی مصاحبه کند، پوشیدن لباس جین مناسب نیست، زیرا به نظر می رسد خبرنگار قصد خودنمایی دارد و در این کارش، پیامی خاص را می جویند و همین احساس ممکن است کار ارتباط و گرفتن اطلاعات را زیر تأثیر بگیرد. با کسانی که از نظر طبقه و سطح با خبرنگار تفاوت ملموس دارند، لازم است خبرنگار ظاهر و رفتار خود را اندکی وفق دهد. اگر با شخصیت های رسمی دیدار دارد، خود را رسمی تر از حد معمول نگاه دارد.
ارزیابی قبلی
خبرنگار انتظار چگونه برخوردی از سوی مصاحبه شونده یا منبع اطلاعات دارد؟ بی تفاوت؟ صمیمی؟ شوخ و شنگ؟ جدی؟ هر چه باشند و هر فرضی که دارد، به ویژه اگر مصاحبه شونده مقام ارشد باشد، بهتر است خود را آماده کند. باید دید که او به چه چیزی توجه دارد و همان را مهم جلوه دهد. این رویه، کار خبرنگار را ساده تر می کند. به ویژه اگر ملاقات در دفتر یا منزل مصاحبه شونده باشد. نکته هایی مثل قاب عکس خانوادگی، نقاشی های مورد علاقه، منظره هایی که دوست دارد، حیوان های خانگی، گل و گیاه، مجموعه ای که جمع می کند و... به خبرنگار کمک می کند تا با توجه به آنها و پرسیدن از آنها، طرف صحبت را به ادامه صحبت علاقه مند کند به ویژه خبرنگار باید طوری رفتار کند مصاحب او در وضعیت کمک یا توضیح به او قرار گیرد و خبرنگار بهتر است با علاقه توجه کند.
دل دادن به طرف صحبت
اگر خبرنگار وقت کافی داشته باشد، حرف زدن با مصاحبه شونده- بیرون از حیطه موضوع- در مورد زندگی و تجربه های خصوصی او، در ایجاد یک محیطی صمیمی مؤثر است به ویژه اگر منبع اندکی خجالتی و نسبت به خبرنگار بدبین باشد و در ضمن برای درددل کردن در مضیقه وقت نباشد.
برای شروع حرف های خصوصی، بهانه ها و روش هایی وجود دارد مثل محل تولد، جایی که رشد کرده، اولین تجربه کاری، مدرسه ای که می رفته، پیروزی ها، دستاوردها، سفرها و... اگر طرف صحبت از خود تمایلی نشان دهد، می شود حرف را برعکس کرد یعنی همان نکته ها را خبرنگار از زندگی خود توضیح دهد. معمولاً مردم نسبت به کسانی که در مورد زندگی شخصی آنان علاقه نشان می دهند، احساس صمیمیت می کنند، اما باید خبرنگاران به یاد داشته باشند که اولاً بسیاری از مردم نسبت به توجه دیگران در زندگی شخصی خود حساس هستند و ثانیاً ورود به عرصه زندگی خوصی مردم، نیاز به محیط مساعد دارد. این محیط مساعد را خبرنگار به مدد تجربه می تواند فراهمکند.
اعتماد
خبرنگار پیش از آن که به طور جدی خود را مشغول به کار نشان دهد، بهتر است فضا را برای آغاز به کار مساعد کند. یکی از حرکت هایی که مصاحبه شونده یا موضوع خبر یا گزارش را نسبت به خبرنگار مقاوم می کند و او را با مشکل مواجه می سازد، این است که خبرنگار به محض ورود، دفترچه یادداشت یا ضبط صوت خود را بیرون بکشد و خود را فعال و عجول نشان دهد یعنی خبرنگار دفتر را بیرون بکشد، قلم را روی دفتر بگذارد و خود را آماده نشان دهد که کلمه به کلمه و حرکت به حرکت مصاحبه شونده را یادداشت کند.نخست باید با طرف مصاحبه آشنا شد، اجازه داد او احساس راحتي کند، محیط اعتماد و شناخت پدید آید و بعد خبرنگار حتی با گرفتن اجازه آرام دفتر خود را از جیب یا کیف بیرون آورد و با تظاهر به این که این مورد هم یکی از کارهای روزمره اوست، به یادداشت بپردازد. گاهی کاربرد جمله هایی چون: می بخشید، در ذهن من نکته ها خوب نمی ماند. یا: می ترسم گفته های شما را جا بیندازم. یا: اشکالی ندارد برای این که اشتباهی روی ندهد، یادداشت کنم؟ یا: چون مصاحبه های دیگری هم لازم دارم، بد نیست یادداشت کنم و... مفید است.
صریح بودن، راستگو بودن
به خبرنگاران همواره توصیه می شود که هویت خود را پنهان نکنند ( مگر در موارد بسیار نادر). همچنین همیشه قصد واقعی خود را از مصاحبه و گفت و گو و کسب اطلاعات بگویند. در عین حال لزومی ندارد که خبرنگار جزییات و همه نکته های مأموریت خود را مو به مو توضیح دهد. اگر خبرنگاری موضوع یا پرسش به واقع مهم و جالبی در ذهن دارد، بهتر است در جریان تهیه گزارش و اطلاعات آن را برای دیگران و مصاحبه شوندگان توضیح ندهد. فقط می تواند بگوید: من مشغول بررسی بعضی نکته های مربوط به این ماجرا هستم. این توضیح دادن خبر را از انحصاری بودن خارج می کند.
نگه داشتن پرسش اصلی
خبرنگار باید بیاموزد که نکته یا پرسش اصلی و محوری را در پرسش های اول نگنجاند. پرسش های اولی بهتر است از نکته های عمومی، پیش پا افتاده یا چیزهایی باشد که خبرنگار می داند پاسخ دهنده، جواب آن را می دهد. این گونه پرسش ها اگر چه به روند جریان خبر و گزارش کمکی نمیکند، یک خاصیت عمده دارد: خبرنگار حدود صداقت مصاحبه شونده را ارزیابی می کند. تنها پس از طرح آن پرسش ها، خبرنگار می تواند به نکته ای که او را تا محل کشانده است بپردازد و در مورد آن بپرسد. تازه در آن صورت هم خبرنگار نباید خود را غافلگیر نشان دهد. بی حرکت ماندن، با دهان گشاد شده به مصاحبه شونده خیره شدن یا گفتن این عبارت که: راستی؟ حرکت های غیرحرفه ای است.تهیه گزارش و خبر خوب، گاهی واقعاً به این بستگی دارد که خبرنگار به پرسش اصلی در جای خود برسد و در زمان تهیه مطلب دچار احساسات نشود.
شیوه تأخیری
اگر شخصی که با خبرنگار گفت و گو می کند، به پرسش ها پاسخ کامل نمی دهد، باید از شیوه تأخیری استفاده کرد. این شیوه باید با نگاه منتظرانه توأم شود. گاهی هم مصاحبه شونده پاسخ هایی می دهد که در آن اطلاعات اضافی مورد نیاز یا بی ارزش هم یافت می شود. در این موارد، موضوع محدودیت زمان که می توان مصاحبه شونده را معطل نگاه داشت نیز وجود دارد. اندکی صبر کردن با متانت منتظر نکته اصلی شدن و از خود بی صبری و خشم و بی تابی نشان ندادن به تهیه یک گزارش مطلوب با اطلاعات کافی می ارزد.
برانگیختن همدردی
برانگیختن همدردی مصاحبه شوندگان، کاری حرفه ای برای روزنامه نگار نیست. این کار چهره و جایگاه این حرفه را مخدوش می کند و به شخصیت خود خبرنگار لطمه می زند، اما اگر خبرنگاری همه راه ها و شیوه های ممکن را به کار برد و موفق نشد، به علاوه وقتی موضوع بسیار مهم و اساسی باشد، خبرنگار می تواند از شیوه ایجاد فضای احساسی و همدردی استفاده کند: اگر این اطلاعات را نگیرم، در روزنامه با مشکل مواجه خواهم شد. خبرنگار می تواند از مطلعان کمک بخواهد و اهمیت اطلاعات را برای رسانه و خود تذکر دهد. این شیوه گاهی تأثیر می گذارد.
اصرار و از سرگیری موضوع
پرسش ها را باید پی گرفت. برخورد خبرنگار با جمله «نظری ندارم»، نباید او را به فکر صرف نظر از حرف های مصاحبه شونده بیندازد. این موضوع معمولاً مربوط به مشکلات اداری، سازمانی و شخصی مصاحبه شونده است و خبرنگار کار زیادی نمی تواند در رفع آن صورت دهد. به جای کوشش در قانع کردن طرف صحبت، خبرنگار بهتر است به صحبت ادامه دهد و موضوع های دیگری را پیش بکشد تا زمینه ارتباط را از دست ندهد، اما در همان زمان در فکر آزمودن شیوه های دیگر باشد. اول باید وانمود کند که حرف نزدن او اهمیت چندانی ندارد، زیرا در این مورد افراد دیگری هم هستند که نظر دهند یا داده اند. بعد می توان او را با جمله: نکته ای که من را متعجب میکند، این است که... (موضوع پرسش را به شکل حدسی آن طرح کند) یا: می شود بپرسم که آیا این فرض راست است که...، در هر حال روش درست بر سر ذوق آوردن منبع و کوشش در گرفتن پاسخ اصلی است.مصاحبه شونده عصبانی و طفره رو برخی از شیوه های مؤثر در مقابل مصاحبه شوندگان سختگیر و مقاوم در مورد مصاحبه شوندگان خشمگین و طفره رونده هم کاربرد دارد، اما برخی شیوه های دیگر هم به طور معمول برای گروه دوم قابل آزمودن است، به ویژه در مقابل کسانی که به خبرنگار اهمیتی نمی دهند.
پافشاری
سروکار داشتن با منابع عصبی و بی اعتنا گاه کار فوق العاده دشواری است، اما نباید تسلیم شد. باید بارها به او تلفن کرد و به دفتر او سر زد. مصاحبه شونده باید به این باور برسد که غیر از نشستن و پاسخ گفتن به خبرنگار، برای خلاص شدن راه دیگری در پیش ندارد.
وعده های سرخرمن
اگر پیگیری به کمک تلفن صورت می گیرد، دل خوش کردن به این وعده که: با شما تماس میگیریم، بیهوده و بی معناست. چه کسی تضمین می کند؟ چه اجباری برای این کار وجود دارد؟ به علاوه تا چه زمانی باید انتظار کشید؟
گو این که خود آنان، منشی آنان، یا همکار آنان این وعده را بدهند. به این نباید دل خوش کرد. روش درست این است که خبرنگار اگر این وعده را می پذیرد، اول باید بگوید: من گوشی را نگاه می دارم. اگر نشد بگوید: پس من خودم دوباره تماس می گیرم یا ساعتی را برای تلفن کردن مصاحبه شونده تعیین کند و بگوید: اگر تا ساعت ... تلفن نکردند، من دوباره تماس خواهم گرفت. به هر حال تلفن کردن دوباره خبرنگار از انتظار کشیدن او بسیار عاقلانه تر است، حتی بهتر است خبرنگار پیش از وقتی که برای تلفن جواب مشخص کرده است، تلفن کند. گاهی هم می شود که طرف مصاحبه، قرار تماس را برای ساعت 4ونیم می گذارد. چون ساعت 4 تعطیل می شود و دفتر را ترک می کند.
تنظیم مصاحبه
در مصاحبه نیز مانند خبر تنظیم مطالب نوشته شده یک مرحله پراهمیت به شمار می رود. تنظیم اطلاعاتی که از طریق سؤال و جواب ضمن مصاحبه بدست می آید، خود یک هنر خاص روزنامه نگاری است. آنچه در مصاحبه به صورت شفاهی شنیده می شود، باید در مرحله نگارش دوباره نوشته شود و قسمت های پر ارزش آن برجسته شود.نگارش و تنظیم مصاحبه های مختلف متفاوت است که در ذیل چند نمونه تنظیم مصاحبه را ذکر میکنیم:
الف- در مصاحبه فوری که درباره یک موضوع روز با عده ای از مردم عادی کوچه و بازار بعمل میآید و هدف آنست که به این وسیله نظرهای مردم درباره مسایل مختلف جلب شود، عناصر ذیل باید وجود داشته باشد:
1- در ابتدای مصاحبه باید یک مقدمه درباره اصل موضوع مصاحبه و علت آنکه موضوع روز قرار گرفته است، ذکر شود. این مقدمه نباید از هفت هشت سطر تجاوز کند.
2- پس از مقدمه،مصاحبه مانند خبر خلاصه با یک ستاره یا دایره سیاه مشخص می شود.
3- به دنبال علامت ستاره یا دایره، اسم، شغل و آدرس شخص مصاحبه شونده بیان می شود.
4- در این نوع مصاحبه فقط یک سؤال مطرح می شود.
5- تعداد مصاحبه های فوری نباید خیلی زیاد باشد و معمولاً در یک خبر بیش از ده مصاحبه فوری جمع آوری نمی شود، چون خواننده را خسته می کند.
6- اظهارات اشخاصی که مورد مصاحبه فوری قرار می گیرند، قاعدتاً باید بدون تفسیر نوشته شود.
7- اشخاصی که با آنها مصاحبه می شود، باید به دقت انتخاب شوند و از نظر وضع اجتماعی، سن، جنس با هم یکسان نباشند تا بتوان آنها را به عنوان نماینده گروه های مختلف اجتماعی معرفی کرد.
8- پاسخ شخص مصاحبه شده را باید خلاصه کرد و اصل اندیشه او را ذکر نمود و از آوردن حواشی خودداری کرد.
9- شکل معرفی افراد و ذکر جواب آنان در تمام مصاحبه های جمع آوری شده در یک خبر باید یکنواخت باشد.
ب- برای مصاحبه های معمولی که در روزنامه ها چاپ می شود، قبل از هر چیز باید یک مقدمه تهیه نمود و موضوع مصاحبه و علت مصاحبه را تشریح کرد. پس از این مقدمه می توان سؤال ها و جواب ها را نوشت.
1- تنظیم به سبک هرم وارونه
نظم و ترتیب سؤال ها جواب ها در مصاحبه ها و طبقه بندی آنها از لحاظ موضوع و محتوی نقش مهمی در جلب نظر خواننده بازی می کند. برخی از پرسش ها را که در اصل مصاحبه ممکن است از پرسش های اولیه باشد، در مرحله تنظیم به علت کم اهمیت بودن آنها می توان در آخر مصاحبه چاپ کرد. به طور کلی با توجه به سبک نگارش هرم وارونه و کاهش اهمیت موضوع، سؤال و جواب هایی را که موضوع آن مهم تر و جالب تر است باید در بالای مصاحبه قرار داد و سؤال و جواب های درجه دوم را در پایین گذاشت. مسأله جا به جا کردن سؤال و جواب ها در تأثیر مصاحبه روی خوانندگان بسیار مهم است، زیرا اگر روزنامه نگار بخواهد گفت و شنود خود را به همان ترتیب جلسه مصاحبه تهیه و تنظیم کند، به هیچ وجه نخواهد توانست توجه خوانندگان را به مصاحبه جلب کند. در مدارس روزنامه نگاری ضرب المثلی است که می گوید: «اگر ضبط صوت مصاحبه کننده خوبی بود، دیگر احتیاجی به روزنامه نگار نبود.»
2- تنظیم مصاحبه به صورت گزارش
بعضی اوقات ممکن است پرسش و پاسخ های یک مصاحبه را به طور نامنظم و مخلوط به شکل گزارش های تحقیقی پشت سر هم قرار داد و ضمن پرسش و پاسخ به تشریح صحنه مصاحبه و عکس العمل مصاحبه شونده پرداخت. این نوع تنظیم هم معمولاً برای خواننده بسیار جالب است و مطالب مهم و علمی را در قالب و محیط یک حکایت و داستان به او تحویل می دهد.
3- تنظیم به سبک بیان تاریخی
ساده ترین مصاحبه که هنوز هم بسیاری از مطبوعات از آن پیروی می کنند، چاپ و انتشار مطالب مصاحبه به سبک بیان تاریخی است. استفاده از این نوع مصاحبه فقط در شرایطی که همه مطالب مصاحبه جالب و نسبتاً کوتاه باشد، ممکن است و در غیر این صورت، عیوب سبک بیان تاریخی ظاهر خواهد شد.
به طور کلی نگارش و تنظیم مصاحبه تا حدود زیادی با موضوع مصاحبه و ذوق و استعداد روزنامه نگار بستگی دارد و اوست که باید با توجه به وضع استفاده کنندگان از وسیله ارتباطی مطالب خود را تنظیم کند.اگر استفاده کنندگان از وسیله ارتباطی از طبقات مختلف مردمند، نگارش به سبک هرم وارونه بهتر است. چنانچه استفاده کنندگان از طبقات روشنفکر و بالای جامعه اند، حتی سبک بیان تاریخی نیز می تواند جالب باشد و در هر صورت سبک تنظیم به صورت گزارش می تواند همه را راضی و خشنود سازد.
شروع جذاب
در بسیاری از مصاحبه ها نخستین سؤال حکم آخرین سؤال را برای مخاطب دارد. گاهی شروع یک مصاحبه آن قدر خشک، بی روح و کلیشه ای است که خواننده را از پیگیری مطلب باز می دارد. مراقب باشیم که در مصاحبه نیز مانند هر مقوله دیگر مطبوعاتی (خبر، گزارش، مقاله) باید شروع جذاب و موفقی داشته باشیم.سؤال هایی کلیشه ای و غیر جذابی هستند که تنها مبتدی ها، مصاحبه خود را با آن شروع می کنند. این نوع سؤال ها به مصاحبه لطمه می زند. مصاحبه کننده باید با همان نخستین سؤال خود، به نوعی مخاطب را با متن مصاحبه درگیر کند.
پایان طلایی
همان طور که شروع مصاحبه باید جذاب و گاهی نیز غافلگیر کننده باشد، پایان مصاحبه نیز باید به یادماندنی باشد.
برای اين منظور در ابتدا لازم است که خبرنگار قبل از شروع مصاحبه همچون یک کارگردان سینما برای همه بخش های مصاحبه برنامه ریزی دقیق داشته باشد. در قبال برخی از سؤال های خود، پاسخ های احتمالی را ارزیابی کند و واکنش مصاحبه شونده را براساس هر یک بسنجد. برای یک نقطه پایانی طلایی و به یاد ماندنی، سؤالی را در آستین نگه دارد تا چنانچه مصاحبه بر وفق مراد پیش رفت، بدون جا به جایی سؤال ها پایان بندی مناسبی نیز داشته باشد.
تند نویسی، خلاصه و چکیده نویسی
برای خط فارسی یک شیوه استاندارد و یکسان تند نویسی وجود ندارد، اما خبرنگاران ورزیده و با سابقه روش هایی را ابداع می کنند تا بتوانند این مشکل را حل کنند. برخی از خبرنگاران معتقدند که هیچ کس نمی تواند همزمان با گفتار مخاطب همه آنچه را که می گوید بنویسد، پس به خلاصه نویسی دست می زنند، در حالی که می دانیم خلاصه نویسی از تند نویسی جداست. عده ای این کار را تجربه کرده و به تدریج به توانایی نسبی در این زمینه دست یافته اند.
الف) تند نویسی
برای تند نویسی با خط فارسی توصیه هایی داریم که از تجربه خبرنگاران ایرانی به دست آمده است:
استفاده از شیوه های مخفف سازی: واژه ها یا اصلاحاتی که می توان به صورت مخفف نوشت، به 3 دسته تقسیم می شوند:
- مخفف برای اصطلاحات عمومی مثل جمهوری اسلامی ایران که فرضاً می توان نوشت: ’ج م‘ ، ’ جم ‘ یا ...
- مخفف برای اصطلاحاتی که مرتبط با حوزه خبری شماست. مثل مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران یا سازمان پژوهش های علمی و صنعتی ایران که می توان مثلاً با حرف M یا T آن را نوشت.
- مخفف برای اسامی عناوین و واژه هایی که در مصاحبه ای خاص به دلیل محتوای مصاحبه تکرار شده و حالت محوری دارد.
ب) خلاصه و چکیده نویسی
در این روش جمله های مهم که جنبه چکیده دارند، یادداشت می شوند و از یادداشت برداری حرف های حاشیه ای، جمله پردازی ها و توضیحات زاید خودداری می شود. این چکیده ممکن است یا از سوی مصاحبه شونده بیان شود و یا مصاحبه کننده شخصاً جمله های مصاحبه شونده را در چند سطر خلاصه کند. این کار نیز نیازمند تبحر بسیار زیاد است. البته هر قدر تسلط مصاحبه کننده بر موضوع بیشتر باشد، در این کار موفق تر خواهد بود، ضمن آن که مصاحبه کننده باید از حداکثر توان حافظه خود استفاده کند.به مصاحبه کنندگان تازه کار توصیه می شود تا قبل از آن که ورزیده شوند و به ویژه در تدوین مصاحبه های مفصل و طولانی، از شیوه هرم وارونه برای تدوین مصاحبه ها استفاده کنند. در زیر روش کار را می خوانید:
1- کمبودهای دست نویس خود را که به سرعت و پس از مصاحبه با کمک حافظه پر کرده اید، مطالعه کرده و از مطالبی که دارای ارزش خبری است، فیش برداری کنید.
2- برای هر فیش یک جمله کوتاه کلیدی بگذارید.
3- برای فیش ها شماره ردیف بگذارید.
4- فیش هایی که دارای جمله کوتاه کلیدی مشابه است، کنار هم قرار داده و در چند دسته مجزا بگذارید.
5- با استفاده از جملات کلیدی و رابطه آنها با ارزش خبر، بر روی یک برگ کاغذ و براساس مقررات مربوط به سبک هرم وارونه، شماره فیش هایی را که تقدم دارند به ترتیب و تا انتها یادداشت کنید. در واقع این شماره ها چارچوب هرم وارونه شما را ترسیم خواهد کرد.
6- متن مصاحبه را به کمک فیش ها براساس ردیفی که تعیین کرده اید، بنویسید. بدیهی است که در سبک تاریخی، نیازی به فیش برداری و اجرای مراحل بالا نیست.
چند نکته دیگر برای انجام مصاحبه بهتر
* «ضد مصاحبه» حالتی است که مصاحبه شونده برای گریز از پرسش به کار می برد و صورت های مختلف دارد. تحقیر خبرنگار، بیهوده انگاشتن مصاحبه، سؤال کردن از وضعیت دستمزد خبرنگار، انتقاد از روزنامه، فشار به خبر نگار برای کسب آگاهی و اطلاعات و... باید متوجه این شگرد بود، اما نباید از مقابل این وضع گریخت.
* باید مراقبت کرد که مصاحبه شونده، خبرنگار را از مصاحبه منصرف یا منحرف نکند.
* خبرنگار نباید هرگز دیرتر از زمان تعیین شده به جلسه مصاحبه برسد. حتی بهتر است که خبرنگار برای گرفتن اطلاعات اضافی، آشنایی با محیط و بازرسی وسایل خود مدتی پیش از زمان تعیین شده در محل حاضر باشد.
* لازم است خبرنگار از نظر پوشیدن لباس مناسب، کاربرد تعارف های دلپذیر و رفتار متین و ظاهر موجه وضعیت مناسبی داشته باشد.
* خبرنگاران ورزیده، همواره حدود خود را در این برخوردها می شناسند. نه لازم است که از خود شخصیتی مرموز، آشتی ناپذیر و ترسناک به نمایش گذاشت و نه نمایش گذاشت و نه چندان زود صمیمی و یکرنگ شد که روابط از حدود متعارف خارج شود.
* غیر حرفه ای و خود پسندانه است که خبرنگاری به دلیل رفتار مأموران یا کارمندان یک سازمان، در مراجعه برای مصاحبه، یا دیر پذیرفته شدن از سوی مصاحبه شونده یا رعایت نشدن احترامات فائقه (!!) قهر کند، یا به این منطق خودخواهانه متوسل شود که «خبرنگار شخصیت دارد!» شخصیت خبرنگار با کار توأم با ایمان و علاقه او به اثبات می رسد. به جای قهر می شود منتظر ماند و مصاحبه را به پایان برد، بعد موضوع را با امید رفع آن مطرح ساخت.
* بعضی از خبرنگاران گاه گزارش ها و مصاحبه های دروغین جعل می کنند. یعنی نظرات و آرزوهای خود را از زبان کسان دیگر و با نام های جعلی و غیر واقعی می نویسند. اگر چه خبرنگار بر اثر تجربه ای که اندوخته است می تواند خود را به بسیاری از موضوعات آگاه فرض کند، امّا این روش خیانت به مخاطبانی است که به روزنامه به سبب درج نظرات خوانندگان احترام می گذراند.
* خبرنگار باید بسیار بکوشد تا در تهیه گزارش و مصاحبه (لااقل) از گرایش های سیاسی و گروهی خود را بر کنار نگاهدارد. البته این توصیه سختی است که خبرنگاران هرگز گرایشی نداشته باشند. امّا اگر خبرنگاری گرایش خود به گروه یا حزبی علنی سازد یا با لحن گزارش به اثبات برساند، خود را از توجه گرایش های دیگر محروم می سازد.
* یکی از روش ها و حربه های مؤثر در مصاحبه، عصبانی کردن مصاحبه شونده است. در این حالت مصاحبه شونده عنان صحبت از دست می دهد و معمولاً حرف های جالبی می زند. اولاً نباید از این روش همیشه استفاده کرد. ثانیاً از کوره به در بردن مصاحبه شونده باید آخرین مرحله و چاره منحصر به فرد باشد.
توصیه می شود که
* هرگز به منظور به کرسی نشاندن نظری برآمده از تمایلات شخصی و گروهی، مصاحبه نکنید. انسان هرگز نمی تواند خود را کاملاً از پیش داوری ها و علاقه ها و سلیقه های شخصی برکنار سازد. امّا روزنامه نگار وقتی به جوهر حرفه خود نزدیک می شود که در کار خود هر چه بیشتر از علاقه ها و نفرت ها فاصله بگیرد.
* هرگز گفت و گو و گزارشی را برای خالی کردن کینه ها و تسویه حساب ها انجام ندهید.
* هرگز اجازه ندهید کسی با به دست آوردن دل شما و تأثیر در کار شما، به حرفه روزنامه نگاری توهین روا دارد. خبرنگاری که برای دریافت امتیاز و جایزه واقعیات را نادیده بگیرد به خود و مردم و خوانندگان خیانت کرده است. امّا خبرنگاری که پدیده ای را به خاطر خوشایند دیگری یا دریافت امتیاز یا برآورد نیاز شخصی وارونه جلوه دهد، قلم بر مدار مزدوری می زند و به خود و به حرفه روزنامه نگاری خیانت می ورزد.
* هیچ پدیده ای هرگز و برای همیشه پوشیده نمی ماند. چه بهتر اینکه وقتی لحظه کشف می رسد، روزنامه نگار شرمنده خود و جامعه نباشد .
* هرگز در یک مصاحبه نباید یک سوی ماجرا را مورد توجه قرار داد. باید کوشید تا همه ابعاد یک رویداد یا جریان روشن شود.
منبع: انجمن روابط عمومی ایران
